Showing posts with label PSYCHO-EDUCATION. Show all posts
Showing posts with label PSYCHO-EDUCATION. Show all posts

Thursday, February 22, 2018

បទពិសោធន៍ជីវិតធ្ងន់ធ្ងរ

Community Diagnosis
Head Injury
  • Cultural meaning of Extreme life experience
  • Cultural specific symptoms
  • Disability
  • Community support
1. អត្ថន័យនៃបទពិសោធន៍ជីវិតធ្ងន់ធ្ងរ CULTURAL MEANING OF EXTREME LIFE EXPERIENCE:

ជួបប្រទះការប្រយុទ្ធគ្នា                                   In a combat situation
ការធ្វើបាបក្នុងសម័យព៉ុលពត                      Harm under Pol Pot
ការភ័យខ្លាចគេយកទៅសំលាប់                     Afraid of being killed by someone
ភ្លើងឆេះផ្ទះ                                                     House burning down
ការបាត់បង់សមាជិកគ្រួសារ                          Loss of family member
ការបង្ខិតបង្ខំឲ្យធ្វើការជាទម្ងន់                     Forced harsh labor
ការបង្ខិតបង្ខំឲ្យមានគ្រួសារ                           Forced marriage
ការបាត់បង់ទ្រព្យសម្បត្តិ                                Loss of property
បាត់បង់កេរិ៍្តមរតក                                        Loss of inheritance
ភ័យខ្លាចសង្រ្គាមញឹកញាប់                             Afraid of war occurring too often
ភ័យខ្លាចអង្គការភ្នែកម្នាស់(សម័យប៉ុលពត) Afraid of Ankar (eyes of pineapple)
ភ័យខ្លាចចោរប្លន់                                           Afraid of robbery
ភ័យខ្លាចចាប់រំលោភ                                      Fear of rape
ភ័យខ្លាចមានជំងឺអត់ថ្នាំព្យាបាល ​                 Fear of getting no medication
ភ័យខ្លាចការអត់ឃ្លាន                                    Fear of being hungry
ភ័យខ្លាចនឹងគ្រោះថ្នាក់ធ្ងន់                           Fear of serious accidents
ភ័យខ្លាចនឹងគ្រោះថ្នាក់ធម្មជាតិ                   Fear of a natural disaster
2. រោគសញ្ញាជាក់លាក់ CULTURAL SPECIFIC SYMPTOMS:

ភ័យខ្លាច                                                         Fearful
ភ័យស្លន់ស្លោ                                                   Panic attack
ឆាប់ភ័យ                                                        Suddenly fearful
ថប់ដង្ហើម                                                      Fear out of breath
ពិបាកដកដង្ហើម                                           Difficulty breathing
ស្រងូតស្រងាត់                                                Deeply sad, quiet and pitiful
ខ្លាចមនុស្ស                                                     Afraid of people
មិនទុកចិត្ត                                                    Mistrust
ប្រុងខ្លួនជានិច្ច                                              To be on guard
ចេះតែស្រមៃឃើញេរឿងរ៉ាវដែលកើតមានឡើង To visualize recent negative experience
យល់សប្តិអាក្រក់                                             Bad dream , nightmare
ខ្មាស់គេ                                                           Shameful
ក្រំគ្រាខ្លួនប្រាណ                                              Internal pain
មិនចង់ឃើញកន្លែងដែលកើតហេតុ              Do not want to see where something bad
មិនចង់ឭ មិនចង់ឃើញ មិនចង់ដឹង រំលឹកដល់ព្រឹត្តិការណ៏ដ៏ក្រំចិត្ត                             Do not want to hear, to know, to see or to be reminded of the traumatic events
អស់សង្ឈឹមក្នុងជីវិត                                        Hopeless in life
រន្ធត់ញាប់ញ័រក្នុងជីវិត                                     Frightened, agitated, shocked
ដេកមិនលក់                                                    Insomnia
មិនសូវឃ្លាន ញុំាមិនបាន                                 No appetite
ឈឺចាប់ក្នុងចិត្ត                                               Emotional pain
ផ្តាច់ការទាក់ទងនឹងអ្នកដ៍ទៃ                         Isolated from others
ឃើយសំលៀកបំពាក់ខ្មៅធ្វើអោយនឹងឃើញសម័យខ្មែរក្រហម
 Seeing black clothes makes him/her remember the khmer Rouge regime.
យំដោយឥតហេតុផល                                      To cry for no reason
វង្វេងស្មារតី                                                       Loss of memory
ភ្លេចភ្លាំង                                                          Forgetful
ឈឺក្បាល                                                            Headache
អស់កំលាំង                                                        Tired, exhausted
ខ្សោយ Weak
3. ពិការភាព DISABILITY:
Intellectual mastery: Ability to understand and respond to the complexity of life experiences-includes intelligence, cognitive flexibility, vocational skills and survival skills.
មិនចាប់អារម្មណ៍និងការងារ                            Unable to pay attention to your work
មិនអាចរៀនសូត្របាន                                     Cannot learn
ខ្ជិលច្រអូស                                                         Lazy
បាត់បង់ភាពម្ចាស់ការ                               Loss of ability to be responsible
មិនទទួលខុសត្រូវលើខ្លួន                                   Not responsible for oneself
មិនរវីរវល់នឹងឆាកជីវិត                                     Do not care about life
បាត់បង់បញ្ញាញាណ                                           Loss of intelligence
គ្មានសេចក្តីក្លាហាន                                           Loss of bravery
បាត់បង់មនោសញ្ចេតនា                                   Loss of emotional sensations
Social competence: Ability to differentiate oneself from others; to get along with others; to appreciate the other’s point of view, needs and opinions (e.g. empathy, sympathy).

មិនរវីរវល់នឹងសកម្មភាពក្នុងសហគមន៏           Do not care about community activities
បាត់បង់មិត្តភាព                                               Loss of friendships
ដកខ្លួនចេញពីសង្គម                                         Disconnected from society
មិនចង់ប្រា័យទាក់ទងជាមួយអ្នកដ៏ទៃ             Do not want to talk with anyone
មិនឲ្យតម្លៃខ្លួន                                                   Self devaluation
បង្អាប់ខ្លួន                                                          To underrate, to degrade, to humiliate oneself
ធុញទ្រាន់នឹងបរិយាកាស់នៅជុំវិញខ្លួន              To be bored with the situation around him/her
Obligations and responsibilities: Ability to be responsible for one’s actions, to be accountable for oneself, to be able to take responsibility for caring for others.
ធ្វើអោយសហគមន៏អស់សេចក្តីទុកចិត្ត             Make society lose trust
បាត់បង់សមត្ថភាពក្នុងការកសាងជីវភាព       Loss of ability to earn a living
មិនទទួលខុសត្រូវនឹងមុខងាររបស់ខ្លួន             Not being responsible for own job
4. COMMUNITY SUPPORT:
អប់រំណែនាំ Counseling, education
ព្រះសង្ឈជួយឧបត្ថម្ភខាងស្មារតីនឹងសម្ភារះ       Refer to the monk for emotional support and                                                                                          for supplies
ព្រះសង្ឈឲ្យឪវាទពីអំពើល្អនឹងអាក្រក់                Advice from monk about good and bad merit
(កម្មផលតាមបែបពុទ្ធសាសនា)                                   (Kama related to Buddhism)
សហគមន៏ជួយសំរាលទុក្ខនឹងដោះស្រាយបញ្ហាផ្សេងៗ Community helps in relieving sorrow and problem solving
ផ្តល់នូវទំនុកចិត្ត                                                Providing trust
ជួយការពារសន្តិសុខ                                           Providing a safe environment
ផ្តល់លទ្ធភាពក្នុងការជួយពិក្រោះបញ្ហាផ្សេងៗ   Making it possible to discuss problems
ជួយបណ្តុះបណ្តាលអោយមានវិជ្ជាជីវះ                 Supporting the learning of vocational skills
ជួយព្យាបាល                                                       Helping to provide treatment
ជួយអោយមានលំនឹង                                        Helping others to feel more stable
ជួយឲ្យមានសេចក្តីសង្ឈឹម                                  Installing hope for the future







Wednesday, February 21, 2018

ការប៉ះទង្គិចក្បាល

Community Diagnosis
Head Injury
Cultural meaning of Head injury
Cultural specific symptoms
Disability
Community support

1. អត្ថន័យនៃការប៉ះទង្គិចក្បាល CULTURAL MEANING OF HEAD INJURY: 

ដួលម៉ូតូ To fall off a motor cycle
គ្រោះថ្នាក់ចរាចរ Traffic accident
វាយក្បាល Get hit on the head
ធ្លាក់ពីលើដើមឈើ Fall from a tree
ធ្លាក់ពីលើផ្ទះ Fall from th e house
ធ្លាក់របស់មកលើ Fall over something
ធ្លាក់ជ្រោះ Fall into a crevasse
ត្រូវគ្រាប់បែក កាំភ្លើង មីន Get hit by bomb, rocket, gun, mines
ជល់ក្បាលនិងវត្ថុរឹង Get hit on the head with a hard thing
ទារុណកម្ម To be a victim of torture, savagery, cruelty, barbarism
ធ្លាក់យន្តហោះ To be in an airplane crash
ដួលបោកក្បាល To fall down and hit the head
ធ្លាក់ពីលើភ្នំ To fall from the mountain
កាប់ក្បាល To be knifed on the head
ប្រដាល់គ្នា To be fighting with each other

2. រោគសញ្ញាជាក់លាក់ CULTURAL SPECIFIC SYMPTOMS:

ឈឺក្បាល Headache
វិលមុខ Dizziness
ស្រវាំងភ្នែក Blurred vision
និយាយរវើរវាយ To talk deliriously
មួរម៉ៅ ឆាប់ខឹង Frustrated, getting angry easily
ត្អូញត្អែរ Constant complaining
ភេ្លចភ្លាំង To be absentminded, To forget because of negligence
សន្លប់បាត់ស្មារតី To faint, to lose consciousness
រត់ពេញពេលឈឺ To run around constantly when one get sick
ញ័រដៃ ញ័រជើង Shaky arms and legs
ប្រកាច់ To convulse
និយយាយមិនចេញ Cannot speak
ឆាប់ភ័យខ្លាច Easily fearful
ងងឹតមុខ To feel faint, to feel dizzy, to be about to lose consciousness
ធ្ងន់ក្បាល Heavy head
ដេកមិនលក់ Cannot sleep
ក្អួតចង្អោរ To vomit
អង្គុយសំកុក​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​ Sit or stand motionlessly with face down (appearing as a great                                                                thinker)
យល់សប្តិនច្រើន Have to many dreams
ច្រឡំបល់ Confused, mixed-up, lost
យំស្រែក Cry
ខ្វិនដៃខ្វិនជើង To have crippled arms and legs
ងងឹតភ្នែក Having bad vision, blind
ពិបាកដកដង្ហើម Have difficulty breathing
ងាប់មួយចំហៀងខ្លួន Paralyzed on half side of the body
ស្មារតីមិនហ្នឹងន Having difficulty remembering

3. ពិការភាព DISABILITY:

Intellectual mastery: Ability to understand and respond to the complexity of life experiences-includes intelligence, cognitive flexibility, vocational skills and survival skills.

ធ្វើការមិនកើតCannot work
រៀនមិនកើត មិនចេះ Cannot learn , cannot study
បាត់បង់ការទាក់ទងរវាងសង្គមខាងក្រៅ Loss of relationship with the outside community
ពិការភាព Disability, being an invalid
គិតអ្វីមិនចេញ Cannot think
បង្កលក្ខណះស្មុគ្រស្មាញក្នុងគ្រួសារនិងសង្គម Create a complicated attitude in the family and in                                                                                            the community
បង្កលក្ខណះអាប់អួរក្នុងគ្រួសារនិងសង្គម Difficult personality for family and society to deal with
បាត់បង់ស្មារតី Loss of mind
គ្មានការទទួលខុសត្រូវNo responsibility
អស់ទឹកចិត្តក្នុងការរស់នៅHave had enough of living
ខូចអនាគត Have no future

Obligations and responsibilities: Ability to​differentiate oneself from others: to get along with others, to appreciate the other’s point of view, needs and opinions (e.g. empathy, sympathy).

បាត់បង់កិត្តិយស Loss of honor
បាត់បង់មិត្តភាព Loss of friendship
បាត់បង់ការទុកចិត្តពីសហគមន៍ Loss of trust by the community

Obligations and responsibilities: Ability to be responsible for one’s actions, to be accountable for oneself, to be able to take responsibility for caring for others.

បាត់បង់ភាពម្ចាស់ការ Loss of credibility
ធ្វើការងារលែងកើត Cannot work
គ្មានការទទួលខុសត្រូវ To assume no responsibility
អស់សង្ឈឹមក្នុងជីវិតរស់នៅ Hopelessness in life

4. ការគាំទ្រពិសហគមន៍ COMMUNITY SUPPORT:

អប់រំណែនាំដល់ក្រុមគ្រួសារ និងស្វាមីខ្លួន To educate the family and one’s self
ជួយផ្តល់ថ្នាំព្យាបាល To provide them with treatment and medication
ជួយបង្កើតវិជ្ជាជីវះថ្មី To provide vocational training
បង្កើតវត្ថុសិប្បនិម្មិតដើម្បីជួយសំរួលដល់អ្នកជម្ងឺ Create a situation where the patient feels at ease
ជួយលើកទឹកចិត្ត Emotional support
ជួយការពារសន្តិសុខអ្នកជម្ងឺនឹងគ្រួសារ Provide safety and protection






Tuesday, February 6, 2018

បញ្ហាទាក់ទងនឹងគ្រឿងញៀន (Drug Crisis)

Community Diagnosis
Drug Abuse
Cultural meaning of Drug Abuse
Cultural specific symptoms
Disability
Community support

1. CULTURAL MEANING OF DRUG ABUSE:

ប្រើថ្នាំហួសវេជ្ជបណ្ឌិតបញ្ជា To overdose
ប្រើថ្នាំសាកល្បង To try drugs
ប្រើថ្នាំញៀញតាមគេTo use drugs with friend
ញៀញកញ្ឆា To be addicted to marijuana
ញៀញអាភៀន To be addicted to opium
ញៀញបារី To be addicted to cigarettes
ញៀញការហ្វេអីន To addicted to caffeine
ប្រើថ្នាំញៀនបញ្ឈឺចិត្ត To use drugs to hurt someone’s feelings

2. CULTURAL SPECIFIC SYMPTOMS:

កាចឃោរឃៅ To be vicious, mean, cruel
ស្រមៃ To have a slight hallucination
អណ្តែតអណ្តូង ​​ To be nostalgic, floating’s feeling
សប្បាយចិត្ត To be happy
សន្លប់បាត់ស្មារតី To be unconscious
ថាមពលខ្លាំងក្លានៅពេលប្រើTo be strong when one use drugs
ដេកលក់ស្រួលTo have a good sleep
ខ្លាចគេ To be afraid
យំ To cry
វង្វេងវង្វន់To be confused
អន្ទះអន្ទែង Agitation, frustration
ក្រហល់ក្រហាយ ​​ To be frustrated, to be anxious
ស្មារតីមិនហ្នឹងហ្ន Unstable memory
រសាប់រសល់ ​​ To be frustrated, restless, anxious
ភ្លេចភ្លាំង Forgetful
ស្លេកស្លាំង Pale
ស្គមរីងរៃ Thin and dehydrated

3. DISABILITY:

Intellectual mastery: Ability to understand and respond to the complexity of life experiences-includes intelligence, cognitive flexibility, vocational skills and survival skills.
គិតអ្វីមិនឃើញ Cannot think
ភ្លេចភ្លាំង Forgetful
បាត់ភាពរីករាយLoss of happiness
បាត់ភាពម្ចាស់ការ Loss of credibility
ខ្លាចគេ To be afraid of others
ខ្សោយបញ្ញាWeak intelligence

Social competence: Ability to differentiate oneself from others, to get along with others, to appreciate the other’s point of view, needs and opinions (e.g. empathy, sympathy).
បង្ករឿងរ៉ាវក្នុងសង្គម To provoke a conflict in society
បំពានច្បាប់សង្គម To abuse the rule of society
បំពេញកាត្វកិច្ចមិនកើត To be unable to do things
បង្កឃាតកម្ម To provoke the killing
រំលោភសិទ្ធគេ To abuse the right of someone
មិនគោរពច្បាប់សង្គម Does not respect the social law
មិនអើពើនឹងជីវភាពខ្លួន Does not concern about her/his life
នាំឬបង្ខំ បញ្ចុះបញ្ចូលអោយធ្វើតាមខ្លួន To force someone to follow oneself
បង្កើតអនាធិបតេយ្យក្នុងសង្គម To create anarchy in the society
អនាគតមិនភ្លឺស្វាង No good future
Obligations and responsibilities: Ability to be responsible for one’s actions. to be accountable for oneself, to be able to take responsibility for caring for others.

ធ្វើការមិនកើត To be unable to do things
បាក់កំលាំង To be weakened
មិនទទួលខុសត្រូវនឹងទង្វើរបស់សង្គមក្នុងបន្ទុកគ្រួសារ To be unable to take responsibility for doing  things in the family and community.
សុខចិត្តធ្វើអ្វីគ្រប់យ៉ាងដើម្បីគ្រឿងញៀន Does everything to get drug addicted
មិនគិតពីសុខភាពរបស់ខ្លួន Does not care about own health
ចំណាយថវិកាដើម្បីគ្រឿងញៀន To spend a lot of money on drugs

4. COMMUNITY SUPPORT:

អប់រំណែនាំ To educate
ជួយគាំទ្រ នឹងបញ្ជូនទៅមន្ទីពេទ្យដើម្បីព្យាបាល To support and refer to the hospital for treatment
អន្តរាគមន៏ពីសហគមន៏ឲ្យបន្ថយគ្រឿងញៀន To intervene in the community to decrease drug
បង្ហាញហេតុផលពីកុសលនឹងអកុសល To explain about good deeds and bad deeds  of Buddhism (Sin)    
ពុទ្ធសាសនា(បាបកម្ម)                                                                       

វិបត្តិផ្លូវចិត្ត (Mental Crisis)

វិបត្តិផ្លូវចិត្តគឺជាអ្វី?

វិបត្តិផ្លូវចិត្តដែលត្រូវបានកំណត់ថា ជាស្ថានភាពខ្លាំងក្លានៃអាកប្បកិរិយា អារម្មណ៍​ ឫវិកលចរិកមួយដែល ប្រសិនបើ មិនបានព្យាបាលទេ អាចបណ្តាលធ្លាក់ក្នុងស្ថានភាពអាសន្នមួយ ដែលធ្វើអោយមនុស្សម្នាក់ត្រូវការ ការព្យាបាល រួមទាំងត្រូវសម្រាកព្យាបាលមន្ទីរពេទ្យ ឬ យ៉ាងហោចណាស់ កាត់បន្ថយការប្រព្រឹត្តទៅនៅក្នុង សកម្មភាពចំបងនៃការរស់នៅប្រចាំថ្ងៃគួរអោយកត់សំគាល់។

"វិបត្តិមួយ អាចត្រូវបានចាត់ទុកដូចជា ប្រព័ន្ធមួយដែលហួសពីតុល្យភាព។​ ជាធម្មតាយើងទាំងអស់គ្នារក្សា ស្ថានភាពលំនឹង ពីមួយថ្ងៃទៅមួយថ្ងៃដោយគ្មានបញ្ហាច្រើន។ យើងបានជម្នះឧបសគ្គដោយសារតែយើងបាន រៀនពីជំនាញ ក្នុងការទប់ទល់ដ៏ល្អដើម្បីបង្កើតលំនឹងសារជាថ្មី បន្ទាប់ពីមានព្រឹត្តិការណ៍ខ្លះបានធ្វើអោយ តុល្យភាពរបស់យើងរង្គោះរង្គើ។  វិបត្តិកើតឡើងនៅពេលដែលមានតុល្យភាពមិនអាចត្រូវបានបង្កើនឡើងវិញ ទោះបីជាយើងកំពុងតែព្យាយាមយ៉ាងលំបាកដើម្បីកែបញ្ហានេះក៏ដោយ។

មានវិបត្តិ 2 ប្រភេទផ្សេងគ្នាកើតមានឡើង៖
-       វិបត្តិនៃការលូតលាស់ៈ ដូចជាការផ្លាស់ប្តូរការងារ ការចូលនិវត្តន៍  ការមានកូន កូនរបស់អ្នកឈានដល់អាយុ១៤ឆ្នាំ
-       វិបត្តិនៃស្ថានភាពៈ ដូចជា ការចាប់រំលោភ, ការប្លន់ ការស្លាប់រំពេច ឬត្រូវបានធ្វើរោគវិនិច្ឆ័យថាមាន ជំងឺរ៉ាំរ៉ៃ ឬជម្ងឺដែលនឹងបណ្តាល អោយស្លាប់។

ប្រភព៖
Crisis Training Manual(2012).Tennessee Department of Mental Health and Substance Abuse Servises (TDMHSAS). . p9  from tn.gov/mental/recovery/crisis_serv_docs/CrisisManualMerged.pdf

Thursday, January 25, 2018

បញ្ហាគ្រួសារ (Family Problems)

បញ្ហាគ្រួសារ
‘’អំពើហិង្សាក្នុងគ្រួសារ’’
DOMESTIC VIOLENCE
* Cultural  meaning  of  Family  problems
* Cultural  specific  symptoms
* Disability
* Community  support
1. អត្ថន័យនៃបញ្ហាគ្រួសារ   CULTURAL  MEANING  OF  FAMILY  PROBLEMS:
ខែ្វងគំនិតរវាងប្តីប្រពន្ធ                                Opposite thoughts between husband and wife
បញ្ហាជីវភាពក្នុងគ្រួសារគ្មានអាជីព                Problems around loving relationships in a family (no job).
ប្រចណ្ឌ័ប្តីប្រពន្ធ                                        Jealous (of someone’s love).
បញ្ហាពិការភាពក្នុងគ្រួសារ                           Problems caused by disabled family members
បញ្ហាជាមួយកូន (កូនចុង កូនដើម)               Problems around step children
ស្រលាញ់កូនមិនសើ្មគ្នា(ម្តាយចុង ដើម)         Problems among children and the love of step parents.
ច្រណែនឈ្នានិះ                                      Jealousy
វាយកូនហួសហេតុ                                   Extreme punishment of children (hitting them too hard)
ស្រលាញ់កូនបង្កើតមិនស្នើគ្នា                     Not loving all biological children equally
ក្បត់ចិត្តប្តី/ប្រពន្ធ                                      Betrayal of husband/wife
បញ្ហាជាមួយឪពុកម្តាយក្មេង
ជេរតិះដៀល                                          To insult, to blame, to mock
បិទសិទ្ធកូនចៅមិនអោយមានសេរីភាព Lack of children’s freedom

2. រោគសញ្ញាជាក់លាក់  CULTURAL  SPECIFIC  SYMTOMS:
ក្រៀមក្រំ                                                To be sad, to despair
ស្រងួតស្រងាត់                                        Deeply sad, quiet and pitiful (of facial expression only)
មិនសូវឃ្លានបាយ                                     Not to be hungry.
ភ្លេចភ្លាំងច្រើន                                         To be absentminded , to be forgetful

Tuesday, January 23, 2018

យ៉េនឌ័រ (Gender)

ការកំណត់អត្ថន័យនៃពាក្យៈ
- ភេទ
ភេទ គឺជាលក្ខណៈសំគាល់ផ្នែកជីវសាស្រ្ត ឬ សរីរៈរបស់មនុស្សម្នាក់ៗ ដែលកំណត់ថាតើ មនុស្សនោះជា បុរស ឬជាស្រ្តី។
- យ៉េនឌ័រ
យ៉េនឌ័រ សំដៅទៅលើភាពខុសគ្នាក្នុងសង្គមរវាងបុរស និង ស្រ្តី ហើយដែលគេបានស្គាល់
ដោយខ្លួនឯង និងមានការប្រែប្រួលពីពេលមួយ ទៅពេលមួយ។
យ៉េនឌ័រមានការផ្លាស់ប្តូរយ៉ាងទូលំទូលាយរវាងតួនាទីបុរស និងស្រ្តីទៅតាមវប្បធម៌នៅក្នុង សង្គម និងរវាងវប្បធម៌មួយទៀត។

- សមភាពយ៉េនឌ័រ
គឺជាស្ថានភាពស្មើគ្នារវាងស្រ្តី និងបុរស ដែលក្នុងនោះ ស្រ្តី និង បុរសមានឱកាសស្មើគ្នា សិទ្ធិ ស្មើគ្នា អំណាចស្មើគ្នា ចែករំលែកការទទួលខុសត្រូវស្មើគ្នា មានតួនាទីស្មើគ្នា នៅក្នុងគ្រួសារ ក្នុងសហគមន៍ និងក្នុងសង្គម។

- សមធម៌យ៉េនឌ័រ
គឺជាការផ្តល់ឱកាសស្មើគ្នា និងការកំណត់ទុកនូវអំណាច និងធនធានប្រកបដោយសមធម៌រវាង បុរស និងស្រ្តីដោយយោងទៅតាមតំរូវការ និងផលប្រយោជន៍ពិសេសរបស់គេដើម្បីចូលរួមនៅក្នុងផល ប្រយោជន៍ពីការផ្តួចផ្តើមអភិវឌ្ឍន៍។ វាគឺជាយុទ្ធសាស្រ្តមួយដើម្បីយកជ័យជំនះលើភាពលំអៀង ការ អនុគ្រោះនិយម និងវិសមភាព។ យុទ្ធសាស្រ្តនៃសមធម៌យ៉េនឌ័រ គួរគប្បីដឹកនាំឆ្ពោះទៅរកការផ្តល់នូវ កត្តាទាំងអស់នេះអោយទៅស្រ្តី។

តើកត្តាអ្វីខ្លះដែលអ្នកឃើញមានការខុសប្លែកនៃយ៉េនឌ័រ?
- ត្តាសង្គម៖ ការយល់ដឹងខុសគ្នារវាងបុរស និងស្រ្តី នៅក្នុងច្បាប់សង្គម។ បុរសជាមេគ្រួសារ រកស៊ី ចិញ្ចឹមគ្រួសារ រឺ ស្ត្រីគឺជាអ្នកអប់រំ និងថែទាំកូនចៅ។
- ត្តានយោបាយ ភាពខុសគ្នារវាងបុរស និងស្រ្តី ការកំណត់ ការបែងចែកអំណាច និងការកាន់ អំណាចៈ ភាគច្រើន គឺជាបុរសដែលមានជាប់ទាក់ទងទៅនឹងនយោបាយ ថ្នាក់ជាតិ និងស្ថាប័នជាន់ ខ្ពស់ ចំណែកស្ត្រីភាគច្រើនជាប់ទាក់ទងទៅនឹងថ្នាក់តំបន់នៅក្នុងសកម្មភាពផ្ទះសំបែងរបស់ពួកគេ។
- ត្តាការអប់រំ៖ ភាពខុសគ្នានៅក្នុងនៃការអប់រំ និងការរំពឹងទុករបស់ក្មេងស្រី និងក្មេងប្រុស ក្រុម គ្រួសារ ទាំងផ្តល់ធនធានដល់ក្មេងប្រុសច្រើនជាងក្មេងស្រីក្នុងការសិក្សា ហើយក្មេងស្រីងាយយំនៅ ពេលមានជម្លោះកើតឡើង។
- ត្តាសេដ្ឋកិច្ច ភាពខុសប្លែកគ្នារវាងបុរស និងស្រ្តីនៅក្នុងការរកប្រាក់កំរ៉ៃទៅតាមវិជ្ជាជីវៈ និងការ ត្រួតពិនិត្យទៅលើហិរញ្ញវត្ថុ និងធនធានដទៃទៀត ដូចជា ម្ចាស់កម្មសិទ្ធិដីធ្លី ឥណទាន និងកម្ចីប្រាក់។ 

ភេទ និង យ៉េនឌ័រ
                    ភេទ                                                                             យ៉េនឌ័រ
      កត្តា/លក្ខខណ្ខជីវសាស្រ្តពីកំណើត                        កត្តា/លក្ខខណ្ខសង្គមមិនមែនពីកំណើត
      ដូច្នេះ មិនអាចកែប្រែបាន                               ដូច្នេះ  អាចកែប្រែបាន
ឧទាហរណ៍
មានតែស្ត្រីដែលអាចបង្កើតកូនបាន។
មានតែបុរសទេដែលអាចផ្តល់មេជីវិតឈ្មោល។
 ឧទាហរណ៍
ស្ត្រី និងបុរសអាចធ្វើជាគ្រូបង្រៀន វិស្វករ រឺកម្មករ
 -ស្ត្រី និង បុរសអាចមើលថែទាំកូន និង មនុស្សចាស់បានដូចគ្នា។
តួនាទីនៃយ៉េនឌ័រៈ
- តួនាទីយេនឌ័រ បានកើតឡើងដោយឡែក ក្នុងរយៈពេលនៃការអវិវត្តន៍ក្នុងសង្គម
- ក្មេងស្រី និងក្មេងប្រុសបានរៀនសូត្រតូនាទីរបស់គេ ចាប់តាំងពីពេលកើត
-គេឱ្យតំលៃក្មេងប្រុស និងក្មេងស្រីខុសគ្នាតាំងពីពេលកើត៖ ក្មេងស្រីមានភាពទន់ភ្លន់ច្រើនជាងក្មេង ប្រុស។
-ក្មេងស្រី និងក្មេងប្រុស ត្រូវគេកំណត់នូវគំរូសំលៀកបំពាក់ខុសគ្នា ដែលចាត់ទុកថាលក្ខណៈ មួយដ៏ សមស្រប។
-ទាំងអស់នេះនាំទៅរក នូវគំរូនៃអាកប្បកិរិយាខុសគ្មា សំរាប់ក្មេងប្រុស និងក្មេងស្រី៖លក្ខណៈពិសេស សំរាប់ក្មេងប្រុស និង លក្ខណៈពិសេសសំរាប់ក្មេងស្រី
-មុខងារ និងតូនាទីខុសគ្មារវាងបុរស់ និងស្ត្រី ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាលក្ខណៈមួយដ៏សមស្រប។
តូនាទីរបស់យ៉េនឌ័រត្រូវ៖
-ផ្លាស់ប្តូរទៅតាមពេលវេលា៖ ឩទាហរណ៍ នាយករដ្ឋមន្ត្រី ប្រធានរដ្ឋ ដែលជាស្ត្រីបានទទួលយល់ព្រម នៅប្រទេសជាច្រើននៅទ្វីបអាស៊ី ប្រទេសសេរីលង្កាបានបង្កើតនាយករដ្ឋមន្ត្រីជាស្ត្រីភេទដំបូងកាលពី ៣០ឆ្នាំមុន។
-មានឥទ្ធិពលតាមអាយុ ឧទាហរណ៍៖ ស្ត្រីវ័យចាស់នៅកម្ពុជាត្រូវបានគេគោរពច្រើនជាងនៅប្រទេស ដ៏ទៃទៀតនៅទ្វីបអាស៊ី។
-ប្រែប្រួលតាមវប្បធម៌នីមួយៗ ឧទាហរណ៍៖ស្ត្រីត្រូវបានគេឱ្យតំលៃលើព្រហ្មចារីនៅពេលរៀបការ ដូច ជានៅ ប្រទេសជាច្រើននៅទ្វីបអាស៊ី ប៉ុន្តែពុំបានកុំណត់នៅទ្វីបអាហ្វ្រិកឡើយ។
-ទទួលឥទ្ធិពលពីវណ្ណៈ ឧទាហរណ៍៖ ស្ត្រីនៃវណ្ណៈផ្សេងៗដែលមានវប្បធម៌ដូចគ្នា មាននាទីខុសគ្នា។
-ទទួលឥទ្ធិពលពីសាសនា៖ ស្ត្រី នៅបណ្តាប្រទេសឥស្លាមមានជីវិតតឹងតែងជាងនៅបណ្តាប្រទេសកាន់ ព្រះពុទ្ធិសាសនា។
-បានផ្លាស់ប្តូរតាមការវិវត្តិន៍នៃសង្គម សេដ្ឌកិច្ច បរិយាកាសនយោបាយ ឧទាហរណ៍៖តួនាទីមួយចំនួននៃ យ៉េនឌ័រនៅកម្ពុជាត្រូវបានផ្លាស់ប្តូរក្នុងរយៈពេលប៉ុន្មានទសវត្សចុងក្រោយនេះ ។
-គោលដៅនៃការធ្វើផែនការប្រកបដោយការយល់ពីយ៉េនឌ័រមិនមែនជាការបកត្រឡប់នៃតួនាទីឡើយ ប៉ុន្តែ គឺជាការបង្កើតបរិយាកាសដែលធ្វើអោយគេប្រើប្រាស់ យ៉ាងពេញលេញនូវសក្តានុពលនៃធនធាន មនុស្សរបស់ បុរស និង ស្ត្រី ។
- ការយល់ដឹងពីយ៉េនឌ័រក្នុងស្រទាប់យុវ័យ
ឥទ្ធិពលនៃយ៉េនឌ័រលើសុខភាពបន្តពូជៈ
ពាក្យយ៉េនឌ័រសំដៅទៅលើតួនាទីផ្សេងៗគ្នារបស់បុរស និងស្ត្រីនៅក្នុងសង្គមវប្បធម៌ដែលពួក គេរស់នៅ។ ស្ទើគ្រប់កន្លែងនៅក្នុងសង្គម បុរសតែងមានឥទ្ធិពលលើស្ត្រី ។ ហើយតួនាទីរបស់យ៉េនឌ័រ ក៏មានឥទ្ធិពលដល់ផ្នែក សុខភាពបន្តពូជ និង សុខភាពផ្លូវភេទដែរ។ ឧទាហរណ៍ក្នុងប្រទេសថៃអង្កេត ទៅលើអ្នកធ្វើការរោងចក្រដែលមានអាយុពី១៥ទៅ២៤ ភាគច្រើនក្មេងស្រីទាំងនោះ ត្រូវគេរំពឹងទុកថា មានការរួមភេទមុនពេលរៀបការ ចំណែកក្មេងប្រុសដែលពុំបានរួមភេទត្រូវគេមើលងាយពីសំណាក់ មិត្តភក្រ័្តរបស់ពួកគេ។ ចំណែកក្មេងស្រីវិញរួមភេទមុនពេលរៀបការជាការមិនល្អទេព្រមទាំងធ្វើអោយ ខូចកេរ្តិឈ្មោះគ្រួសារទៀតផង។
ចំពោះការពន្យាកំណើតវិញ បុរសមានទស្សនៈយល់ថាជារឿងរបស់ស្ត្រី ដូច្នេះមានតែស្ត្រី ប៉ុណ្ណោះដែលត្រូវយល់ដឹង ឬទទួលខុសត្រូវ។ ប៉ុន្តែក្មេងស្រីបែរជាមិនបានស្វែងរកមធ្យោបាយពន្យា កំណើតទៅវិញ ព្រោះនាងខ្លាចគេដឹងថានាងមានការរួមភេទ។
ជាទូទៅមានការខុសគ្នាស្រឡះពីការមានផ្ទៃពោះក្នុងសាលារៀន។ សិស្សដែលមានផ្ទៃពោះត្រូវ បានគេបណ្តេញចេញពីសាលា ចំណែកឯសិស្សប្រុសដែលជាឱពុករបស់ទារកនោះវិញបែរជាអាចរៀន នៅក្នុងសាលាដដែល។
ស្ត្រីភេទក៏ទទួលរងគ្រោះ នូវការរំលោភភាគច្រើនពីសំណាក់បុរសដែរ ដូចជាការចាប់រំលោភផ្លូវ ភេទ អំពើហិង្សាក្នុងគ្រួសារ...............
ការយល់ដឹងអំពីយេនឧ័រ ជាឱកាសមួយដែលស្ត្រី បុរស យុវវ័យទាំងប្រុស ស្រីចូលរួមស្មើគ្នា ក្នុងការទទួលខុស ត្រូវលើផ្នែកសុខភាព ក៏ដូចជាការចូលរួមក្នុងសកម្មភាពសង្គម ដើម្បីការអភិវឌ្ឍន៍ សង្គមកម្ពុជារបស់យើង។
-គោលគំនិតយេនឌ័រ និងសុខភាពបន្តពូជ
សុខភាពបន្តពូជរបស់ស្ត្រីទាក់ទងយ៉ាងតិចទៅនឺងអំណាច ឥទ្ធិពល និងទទួលការថែទាំសុខ ភាព ស្មើភាពដូចជា ចំណីអាហារ ការអប់រំ ការងារ ការរកប្រាក់ចំណូល និងការសំរេចចិត្តរបស់ស្ត្រី ។
កត្តាទំនៀមទំលាប់ប្រពៃណី សង្គម សេដ្ធកិច្ចដែលប៉ះពាល់សុខភាពបន្តពូជមាន៖
-កង្វះចំណីអាហារនៅឆ្នាំដំបូងនៃការលូតលាស់រាងកាយ
-កង្វះការអប់រំដោយការបែងចែកថាកូនស្រីមិនចាំបាច់រៀនខ្ពស់កូនប្រុសរៀនដើម្បី ជាមេគ្រួសារ។
-ការសង្ខម្ឃឹទុកពីតួនាទីរបស់ស្ត្រីតាំងពីទើបនិងកើត
-ប្រពៃណីទំនៀមទំលាប់ កូនស្រីត្រូវរៀបការមុនអាយុ ២០ ឆ្នាំ
-កំរិតវប្បធម៌ទាប
-តួនាទីប្តីជាអ្នកសំរេចចិត្តនៅក្នុងគ្រួសារ កូនប្រុសត្រូវបានគេលើកតំកើង
-កង្វះការអប់រំសុខភាព និងកង្វះការជួយឧបត្ថម្ភ គាំទ្រពីសំណាក់បុគ្គលិកមណ្ឌល សុខភាព
-កង្វះការចូលរួមនិងទទួលខុសត្រូវរបស់ប្តី
សុខភាពបន្តពូជ ជាបញ្ហាយ៉េនឌ័រៈ
-បុរសនិងស្ត្រីមានបញ្ហាសុខភាពបន្តពូជដូចគ្នា
-បុរសបំពានលើការសំរេចចិត្តរបស់ស្ត្រី បើទោះជាការសំរេចចិត្តនោះប៉ះពាល់ដល់ សុខភាពរបស់ស្ត្រីក៏ដោយ ដូចជាពេលត្រូវរួមរ័ក្សមិនខ្វល់ពីរឿងមានកូនប៉ុន្មានរឺខ្លួនឯងមានដៃគូច្រើន។
-ផ្អែកលើផ្នែកជីវសាស្ត្រ ស្ត្រីមានប្រព័ន្ធបន្តពូជងាយរងនៅជំងឺកាមរោគ HIV/AIDS និងមាន តែស្ត្រីប៉ុណ្ណោះដែលអាចមានផ្ទៃពោះបាន ។
-ក្នុងពេលដែលករណីពុំមានកូនកើតឡើង ស្ត្រីជាអ្នកទទួលខុសត្រូវ
-មធ្យោបាយពន្យាកំណើតភាគច្រើន តំរូវទៅលើស្ត្រីជាអ្នកប្រើប្រាស់ ។
-អ្នកដែលផ្តល់សេវាកម្មផ្នែកសុខភាពបន្តពូជ គឺស្ត្រី
- សំពាធសង្គមប្រពៃណី បានដាក់ស្ត្រីអោយរងគ្រោះពីសំណាក់បុរសក្នុងរឿងផ្លូវ ភេទ
-អតុល្យភាពនៃការទទួលការអប់រំ ការងារ ប្រាក់ចំណូលដែលជាហេតុធ្វើអោយស្ត្រី ពឹងផ្អែកលើបុរសទាំងផ្នែកជីវភាព។ ទាំងនេះបានធ្វើអោយអំណាចក្នុងការសំរេចចិត្តរបស់ស្ត្រីត្រូវបាន ថយចុះ ដែលជាហេតុធ្វើអោយ ប៉ះពាល់ដល់ផ្នែកសុខភាពបន្តពូជ ។
               រឿងសំរាប់ការពិភាក្សា
ជីវិតក្មេងស្រីសុជាតិ
សុជាតិ ជាកូនស្រីក្នុងគ្រួសារដែលមានសមាជិក ៦នាក់ នាងជាកូនទី៤ (ប្រុស៤និងស្រី២) ។ គ្រួសាររបស់ នាងរកស៊ីចិញ្ចឹមជីវិតដោយការធ្វើស្រែចំការ ។ ប៉ុន្តែផលស្រូវដែលបានមិនទៀតទាត់ ឡើយពីមួយឆ្នាំទៅមួយឆ្នាំ កង្វះ ខាតហូបមានជារឿយៗសំរាប់គ្រួសារនាង។ ជាទូទៅម្តាយនាង បង ស្រីនាងនិងនាងតែងតែហូបតិចតួចដើម្បីទុកអោយ ឱពុក និងបងប្អូនប្រុសហូបបានគ្រប់គ្រាន់សំរាប់ ពួក គេមានកំលាំងធ្វើការ និងរៀនសូត្រ ។ សុជាតិនាងមានរាងតូច ស្តើងក្រិនមិនមានសាច់ឈាមដូច គេឯងឡើយ ប៉ុន្តែឱពុកម្តាយនាងបានគិតថានេះជារឿងធម្មតា។
កាលនាងមានអាយុ ៦ឆ្នាំ នាងបានចូលរៀន តែនាងរៀនបានតែ២ឆ្នាំ នាងក៏ឈប់រៀនដោយ ហេតុថាគ្រួសារនាងមិនអាចអោយកូនទៅរៀនទាំងអស់បាន ។ បងប្រុសនាងទាំង២នាក់បានរៀនបន្ត ទៅមុខ ក្នុងខណះដែល បងស្រីនាង និង នាងបាននៅផ្ទះមើលប្អូន និងធ្វើកិច្ចការដទៃទៀត ដើម្បីជួយ ម្តាយ។
សុជាតិនាងមានអាយុ ១២ឆ្នាំ គ្រួសារនាងមានជីវិភាពគ្រាន់បើជាងមុនដោយការធ្វើស្រែ តាម បែបទំនើបជាងមុន។ នាងបានសុំឱពុកដើម្បីទៅរៀននិងគេបន្ត តែឱពុកនាងមិនអនុញ្ញាតិដោយហេតុ ថាសាលារៀននៅឆ្ងាយ គាត់ បារម្ភរឿងធ្វើដេំណើរ។ ម៉្យាងទៀតក្នុងសាលាមានគ្រូស្រីតិច ឯគ្រូប្រុស ច្រើនសុជាតិប្រាកដជា ទៅរៀនជាមួយគ្រូប្រុស មិនខាន ហើយនាងសុជាតិក៏ជិតពេញវ័យក្រមុំដែរ គាត់មិនពេញចិត្តឱ្យនាងទៅ រៀនជាមួយគ្រូប្រុសឡើយ។ ឪពុកនាងបានប្រាប់ទៅម្តាយនាងថានាងនឹង ត្រូវមានប្តីក្នុងពេលឆាប់នេះម៉្លោះ ហើយនាងមិនចាំបាច់ទៅរៀនអ្វីទៀតឡើយ។ការ ទៅរៀននិងអាច មានរឿងអាស្រូវដល់គ្រួសារ។
បងស្រីនាងសុជាតិនាងសូតាបានរៀបការតាំងពីអាយុ១៥ឆ្នាំឥឡូវអាយុ១៧ឆ្នាំមានកូនមួយ។ នាងសុជាតិអាយុ១៥ឆ្នាំ ក៏ត្រូវបានរៀបការជាមួយនាយសានហើយបានទៅនៅខាងប្តី ។ ឥឡូវនាង អាយុ ១៨ ឆ្នាំមានកូនស្រីបីនាក់ សុខភាពនាងកាន់តែទ្រុឌទ្រោមហើយនាងមានអារម្មណ៍ធុញទ្រាន់ សព្វគ្រប់ចង់នៅដាច់ពីគេ។ ថ្ងៃមួយនាងបានឮអំពីការពន្យារកំណើតកុំឱ្យមានកូនញឹក។នាងចង់ណាស់ បាននិយាយជាមួយប្តីនាងថាគួរតែ សំរាកខ្លះពីការពរពោះមានវិធីពន្យាកំណើតផ្ទុយទៅវិញប្តី នាងខឹង យ៉ាងខ្លាំងហើយវាយនាងទៀតផងដោយគំរាម ថានាងត្រូវតែបង្កើតកូនប្រុសឱ្យបានមិនមែនមិនទាន់ បានកូនប្រុសផងចង់ទៅពន្យារកំណើតដែលជាវិធីមិនធម្មតា មិនអនុញ្ញាតិ។សុជាតិសោកសៅជាខ្លាំង។ នាងមានអារម្មណ៍ថានាងមានទំនប់ចិត្តន្តិងសេចក្តីក្លាហានអាចសំរេចធ្វើបានចំពោះខ្លួននាងត្រូវមកនៅ ក្រោមអំណាចប្តីមិនអាចពុះពារបានឡើយ។
សុខភាពរបស់នាងសុជាតិមួយថ្ងៃកាត់មួយថ្ងៃកោរ។ នាងបានទៅព្យាបាលនៅមណ្ឌលសុខ ភាពច្រើនលើច្រើន សារដោយសារការថមថយកំលាំងស្លេកស្លាំង និងរមាស់ធ្លាក់សររ៉ាំរ៉ៃ។ គ្រូពេទ្យ នៅមណ្ឌលសុខភាពបានណែនាំជាច្រើន អំពីចំណីអាហារ និងអនាម័យ ធ្វើចិត្តឱ្យសប្បាយរីករាយ និងជាពិសេសកំឡុងពេលព្យាបាលធ្លាក់សរមាស់នេះត្រូវប្រើ ស្រោមអនាម័យក្នុងពេលរួមរ័ក្ស និងហៅ ប្តីមកព្យាបាលផង។ កន្លងមកនាងសុជាតិមានសភាពដ៏ដែលដោយនាងមិន បានប្រើស្រោមអនាម័យ និងមិនអាចហៅប្តីម្តីកព្យាបាលបានឡើយព្រោះនាងយល់ថាស្រោមអនាម័យអាចប្រើបានតែជាមួយ ស្រីខូច ហើយប្តីនាងក៏មិនព្រមព្យាបាលទេព្រោះយល់ថាមិនមានឈឺអ្វី។
នាងសុជាតិក្រោយមកក៏បានបង្កើតកូនប្រុសមួយទៀតប្តីនាងរីករាយជាខ្លាំងហើយសង្ឃឹមថា និងមានកូនប្រុស ២-៣នាក់ទៀតមិនខានក្នុងខណៈដែលខ្លួនមិនដឹងថាប្រពន្ធ របស់ខ្លួននាងសុជាតិ មានសុខភាពកាន់តែទ្រុឌទ្រោមទៅៗ ហើយនាងពុំដែលរីករាយនិងជីវិតបែបនេះឡើយ ។

សំនួរពិភាក្សាៈ
-កំណត់កត្តាដែលធ្វើអោយនាងសុខជាតិមានសុខភាពទ្រុឌទ្រោមទាំងរូបរាងកាយ និងអារម្មណ៍? (ចូរគិតទៅដល់ប្រពៃណីសង្គមសេដ្ឋកិច្ច)
-តើកត្តានិមួយៗបានធ្វើអោយសុខភាពបន្តពូជទ្រុឌទ្រោមយ៉ាងដូចម្តេចខ្លះ?
-ចូរកំណត់បញ្ហាយ៉េនឌ័រដែលទាក់ទិនទៅនិងកត្តាទាំងនេះ? ហេតុបានជានិយាយថាសុខភាពបន្តពូជគីជា បញ្ហាយ៉េនឌ័រ?